— Şunu sormak istiyorum: Kalple ilgili bahsettiğiniz sorunlarla ilgili olarak… Mesela “tezkiye“den bahsettiniz. Eğer insanlar kalplerindekini anlayamazsa ve nefislerinden gelen düşünceleri, özellikle kötülüğü fısıldayan nefisten (nefs-i emmareden) gelenleri ayırt edemezlerse:

فُجُورَهَا وَتَقْوٰىهَا

(Fucûrehâ ve takvâhâ)

bu düşüncenin gerçekten doğru bir düşünce mi, yoksa o nefsin etkisi mi olduğunu nasıl anlayabilirler? Bunu nasıl anlayabiliriz? Çünkü bütün problemler… Size özellikle teşekkür etmek istiyorum. Çünkü günümüzde özellikle Türkiye’de davaların çoğu ebeveynlerle ilgili. Kalbimizi, niyetlerimizi nasıl anlayabiliriz? Nasıl anlayabiliriz? Teşekkürler.

— Allah razı olsun. Yani bu sorun için bir iyi, bir de kötü bir cevabım var.

Şuur ve Sorumluluk

Kötü cevap şu ki… Allah bizleri tamamen şuur sahibi sayar. Mahşer günü Allah’ın huzurunda sorumlu olacağız çünkü bizler tamamen şuur sahibiyiz. Şuurumuz olmasaydı sorumlu olmazdık. Bu, Allah’ın insana bahşetmiş olduğu sorumluluğun bir kısmıdır. Değil mi? Esasen bu dünyaya gönderilmeden önce Allah şöyle buyurdu:

أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ ۖ قَالُوا بَلَىٰ ۛ شَهِدْنَا ۛ أَن تَقُولُوا يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِنَّا كُنَّا عَنْ هَٰذَا غَافِلِينَ

(Elestu bi rabbikum kâlû belâ şehidnâ en tekûlû yevme’l kıyâmeti innâ kunnâ an hâzâ ğâfilîn)

(Araf, 172)

Yani kıyamet günü geldiğinde, kimse çıkıp da “Biz bunun farkında değildik” diyemez. Farkındalık dediğimiz şey zaten doğuştan bize verilmiş bir özellik.

Bugünlerde psikoloji dünyasında ilginç bir durumla karşı karşıyayız. Bilinçaltına aşırı vurgu yapılıyor. Yani şöyle dedin ama hadi bunu açalım: “Bakalım aslında ne oluyor? Beş yaşındayken annen sana ne demişti?” Yani şu an yaptığın her şey için narsist anneni suçlayabilirsin. Değil mi? Ama işin can alıcı kısmı şu ki, bunu anlamamız gerekiyor: Şimdiyse şuur sahibi olma kavramından uzaklaşmaya çalışan insanlara dönüştük. Dikkat çekmek istediğim ilk problem buydu.

Gaflet ve Nefs-i Emmâre

İkinci problem ise şu: “Farkındalık eksikliği” diye bir şey var. Aslında buna gaflet deniyor. Mesela bu gaflet hâlinde, biriyle konuşurken farkında olmadan çok kırıcı olabilirim.

Son zamanlarda belagat çalışıyorum, bazı konuları gözden geçiriyorum. “Bir sorunun amacı nedir?” Hadi söyleyin, bir sorunun amacı nedir? Evet, bilgi edinmek, değil mi? Mesela: “Saat kaç?” Bu bir soru. Ama şöyle dersem: “Oraya gitmen sence de çok aptalca değil mi?” Bu da bir soru. Ama bu sorunun amacı ne? Aşağılama. Aşağılamak, değil mi? Yani bu sorunun amacı aşağılamaktır ve biri dönüp şöyle der: “Bunu neden söyledin?” Ben de “Bir şey söylemiyorum, sadece soru soruyorum.” derim. “Sadece bilgi edinmeye çalışıyorum.” Değil mi?

Bazı insanlar gerçekten böyle sorular sorabilir ve belki kendilerine “Hayır hayır, ben hakaret etmiyorum. Sadece bir soru soruyorum.” derler. Ama ben çoğu insanın bu nedenle yaptığını düşünmüyorum. Çoğu insan bu tür soruları sorarken aslında kötü bir şey yaptıklarının farkında.

Şimdi, gerçekten bir farkındalık eksikliği söz konusu olduğunda… Nefs-i emmâre bizi bir şeye doğru itiyorsa, bunu nasıl anlayabiliriz? Senin de bahsettiğin gibi, çok güçlü bir şey bu.

إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ

(İnne’n nefse le emmâretun bi’s sû’)

(Yusuf, 53)

Kur’an’da bu ifadeyle birlikte geçen iki ifade çok dikkat çekici:

وَمَا أُبَرِّئُ نَفْسِي ۚ إِنَّ النَّفْسَ لَأَمَّارَةٌ بِالسُّوءِ

(Ve mâ uberriu nefsî inne’n nefse le emmâretun bi’s sû’)

(Yusuf, 53)

İlk kısmını Yusuf (as) veya Züleyha söylüyor. Yani “Nefsimi masum görmüyorum.” Nefis kesinlikle kötülüğe yöneltir. Nefsim beni kötü bir şeyi yapmaya veya söylemeye zorlayabilir. Bu onun işinin bir parçası.

Öz Farkındalık ve İçsel Muhasebe Aracı Olarak Kur’an

Peki, bu farkındalığı nasıl geliştiririz? Bana göre bu, Allah’ın vahiy yoluyla verdiği en büyük nimetlerden biridir. Allah’ın kelamı, insanı sürekli kendisi üzerine düşündürür. Sürekli kendime dönüp bakmamı sağlar. Allah, Peygamberi (asm) aracılığıyla namazı hayatımıza yerleştirerek… Günde beş vakit namazda bizler Kur’an okuyoruz ve Kur’an aslında bir öz farkındalık aracıdır. Ben orada Allah’ın huzurundayım, O’nun kelamını okuyorum ve bu kelam, hayatımda yaşadığım şeylere doğrudan dokunuyor.

En basitinden bir örnek vereyim: Diyelim ki Kur’an’ın tamamını bilmiyorsunuz ama hepimiz en azından Fatiha Suresi’ni okuyoruz ve en azından Fatiha’nın anlamını biliyoruz, değil mi? Mesela annenle, eşinle, kardeşinle, biriyle tartıştın diyelim. Bilirsiniz ki tartışmalarda her zaman iki yön vardır: Haksız olmak veya yanlış bir şekilde ifade etmek. İki yön, değil mi? Ben haklı olabilirim ama kendimi yanlış bir dille ifade etmişimdir veya haksızımdır ama doğru ifade etmişimdir, değil mi? İkisi de mümkündür.

Ben kendi adıma konuşayım: Haklı olduğum hâlde hatalı şekilde ifade ettiğimi bilirim. Haksız olduğum hâlde, haklıymışım gibi savunduğumu da bilirim. Sonra Allah’ın huzurunda durup “Bizi dosdoğru yola ilet” dediğimde; bu anlarda Allah, hangisi doğru hangisi yanlış anlamam için vicdanımı harekete geçirmiyor mu? Namaz bittiğinde geri dönüp, “Ben o lafı o şekilde etmemeliydim” demem gerekmez mi? “Bu çok kırıcıydı. Aslında ben yanılıyordum ama sadece karşımdaki kazanmasın diye inat ediyordum. Bu yüzden ısrar ettim, ama biliyordum…”

Kur’an ne yapıyor? Samimi olarak Allah’tan hidayet isteyip dosdoğru yolda olmak istiyor muyum? Az önce yaptığım konuşmadaki gibi sağa sola mı kayıyorum? Gerçekten doğru yolda olmakla ilgilenmezken hangi yüzle Allah’tan beni doğru yola iletmesini isteyebilirim? Değil mi?

İşte Kur’an’ın sunduğu en güçlü şeylerden biri bu içsel muhasebedir. Bu yüzden: لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ – لِيَدَّبَّرُوا آيَاتِهِ – فِيهِ ذِكْرُكُمْ (Leallehum yetefekkerûn – li yeddebberû âyâtih – fîhi zikrukum) tefekkür etmeniz için indirildi.

Bana göre, bu Kur’an ile bağımızda kaybettiğimiz çok önemli bir şey. Artık Kur’an sadece tefsir oldu, Kur’an sadece tilavet oldu, Kur’an sadece tecvid oldu. Kur’an artık nefis muhasebesinin kaynağı değil. Kur’an’ın yeniden hayata geçirilmesi gereken amaçlarından birisi de nefis muhasebesidir.